1. నాస్తి విద్యా సమం చక్షుః, నాస్తి సత్య సమం వ్రతం
నాస్తి రాగ సమం దుఃఖం, నాస్తి త్యాగ సమం సుఖం.
భావం:- విద్యతో సమానమైన నేత్రం లేదు. సత్యముతో సమానమైన వ్రతము లేదు. కోరికతో సమానమైన దుఃఖం లేదు. త్యాగముతో సమానమైన సుఖము లేదు.
2. దుర్జనః పరిహర్తవ్యో విద్యయాలంకృతోపి సన్,
మణినా భూషితః సర్పః కిమసౌ న భయంకరః.
భావం:- విద్యచేత అలంకరింపబడినప్పటికీ దుర్జనుడు విడువదగినవాడు. అది ఎట్లనగా తలపై మణిచేత ప్రకాశిస్తున్నప్పటికీ పాము భయంకరమైనదే కదా.
3. మాతృవత్పర దారేషు పరద్రవ్యేషు లోష్ఠవత్,
ఆత్మవత్సర్వ భూతేషు యః పశ్యతి స పండితః.
భావం:- ఎవడైతే ఇతర స్త్రీలను తల్లి వలె, ఇతరుల సంపదను మట్టి వలె, సమస్త ప్రాణులను తన వలె చూచునో అతడు పండితుడు.
4. రాజపత్నీ గురోః పత్నీ భ్రాతృ పత్నీ తథైవ చ,
పత్ని మాత స్వమాతా చ పంచైతాః మాతరః స్మృతాః.
భావం:- రాజు భార్య, గురువు గారి భార్య, సోదరుని భార్య, భార్య తల్లి మరియు తన యొక్క తల్లి ఈ ఐదుగురును మాతృమూర్తులుగా చెప్పబడిరి.
5. జనితా చోపనేతా చ యశ్చ విద్యాం ప్రయచ్ఛతి
అన్నదాతా భయత్రాతా పంచైతే పితరః స్మృతాః.
భావం:- జన్మనిచ్చిన వాడు, ఉపనయన సంస్కారం చేసినవాడు, విద్యనిచ్చిన వాడు, అన్నదానం చేసిన వాడు, భయం నుండి రక్షించిన వాడు తండ్రులుగా చెప్పబడుతున్నారు.
6. ఆలస్యం హి మనుష్యాణాం జీవనే చ మహా రిపుః
నాస్త్యుద్యమ సమో బంధుః కుర్వాణో నావసీదతి.
భావం:- మానవులకు జీవితమునందు సోమరితనం గొప్ప శత్రువు. ప్రయత్నం చేయు స్వభావం బంధువు.ఎందుకనగా ప్రయత్నం చేయువాడు నాశనం పొందడు.
7. వచస్యేకం మనస్యేకం కర్మన్యేకం మహాత్మనామ్
వచస్యన్యత్ మనస్యన్యత్ కర్మణ్య న్యద్దురాత్మనామ్.
భావం:- మహాత్ములైన వారి యొక్క మాట, మనస్సు, కర్మ ఒకే విధంగా ఉండును. దుర్మార్గుల యొక్క మాట, మనస్సు, కర్మ అనేక విధాలుగా ఉండును.
8. ఉత్తమం స్వార్జితం విత్తం మధ్యమం పితురార్జితమ్
అధమం భ్రాతృ విత్తం చ స్త్రీ విత్తం అధమాధమమ్.
భావం:- తాను సంపాధించిన ధనం ఉత్తమమైనది. తండ్రి యొక్క సంపాధన మధ్యమము. సోదరుని యొక్క ధనము అధమము మరియు స్త్రీ ధనము అధమములో అధమము.
9. ఏకః స్వాదు న భుంజీత ఏకశ్చార్థాన్ న చింతయేత్
ఏకో న గచ్చేదధ్వానం నైకః సుప్తేషు జాగృయేత్.
భావం:- రుచికరమైన పదార్థమును ఒక్కడే భుజించరాదు. కార్య ప్రయోజనములను గూర్చి ఒక్కడే ఆలోచించరాదు. మార్గమునందు ఒంటరిగా ప్రయాణించరాదు. నిద్రా సమయములందు ఒక్కడే మేల్కొనరాదు.
10. దుర్జనః ప్రియవాదీ చ నైత ద్విశ్వాస కారణమ్
మధు తిష్ఠతి జిహ్వాగ్రే హృదయేతు హాలాహలమ్.
భావం:- ప్రియముగా మాట్లాడు దుర్మార్గుడు నమ్మదగిన వాడు కాదు. ఎందుకనగా అతడి నాలుక చివర తేనె ఉండును. కానీ హృదయంలో కాలకూట విషముండును.
11. శోకో నాశయతే ధైర్యం శోకో నాశయతే శ్రుతమ్
శోకో నాశయతే సర్వం నాస్తి శోక సమో రిపుః.
భావం:- శోకము ధైర్యమును, శాస్ర్తాధ్యయనమును, సమస్తమును నశింప చేయును. కావున శోకముతో సమానమైన శత్రువు లేదు.
నాస్తి రాగ సమం దుఃఖం, నాస్తి త్యాగ సమం సుఖం.
భావం:- విద్యతో సమానమైన నేత్రం లేదు. సత్యముతో సమానమైన వ్రతము లేదు. కోరికతో సమానమైన దుఃఖం లేదు. త్యాగముతో సమానమైన సుఖము లేదు.
2. దుర్జనః పరిహర్తవ్యో విద్యయాలంకృతోపి సన్,
మణినా భూషితః సర్పః కిమసౌ న భయంకరః.
భావం:- విద్యచేత అలంకరింపబడినప్పటికీ దుర్జనుడు విడువదగినవాడు. అది ఎట్లనగా తలపై మణిచేత ప్రకాశిస్తున్నప్పటికీ పాము భయంకరమైనదే కదా.
3. మాతృవత్పర దారేషు పరద్రవ్యేషు లోష్ఠవత్,
ఆత్మవత్సర్వ భూతేషు యః పశ్యతి స పండితః.
భావం:- ఎవడైతే ఇతర స్త్రీలను తల్లి వలె, ఇతరుల సంపదను మట్టి వలె, సమస్త ప్రాణులను తన వలె చూచునో అతడు పండితుడు.
4. రాజపత్నీ గురోః పత్నీ భ్రాతృ పత్నీ తథైవ చ,
పత్ని మాత స్వమాతా చ పంచైతాః మాతరః స్మృతాః.
భావం:- రాజు భార్య, గురువు గారి భార్య, సోదరుని భార్య, భార్య తల్లి మరియు తన యొక్క తల్లి ఈ ఐదుగురును మాతృమూర్తులుగా చెప్పబడిరి.
5. జనితా చోపనేతా చ యశ్చ విద్యాం ప్రయచ్ఛతి
అన్నదాతా భయత్రాతా పంచైతే పితరః స్మృతాః.
భావం:- జన్మనిచ్చిన వాడు, ఉపనయన సంస్కారం చేసినవాడు, విద్యనిచ్చిన వాడు, అన్నదానం చేసిన వాడు, భయం నుండి రక్షించిన వాడు తండ్రులుగా చెప్పబడుతున్నారు.
6. ఆలస్యం హి మనుష్యాణాం జీవనే చ మహా రిపుః
నాస్త్యుద్యమ సమో బంధుః కుర్వాణో నావసీదతి.
భావం:- మానవులకు జీవితమునందు సోమరితనం గొప్ప శత్రువు. ప్రయత్నం చేయు స్వభావం బంధువు.ఎందుకనగా ప్రయత్నం చేయువాడు నాశనం పొందడు.
7. వచస్యేకం మనస్యేకం కర్మన్యేకం మహాత్మనామ్
వచస్యన్యత్ మనస్యన్యత్ కర్మణ్య న్యద్దురాత్మనామ్.
భావం:- మహాత్ములైన వారి యొక్క మాట, మనస్సు, కర్మ ఒకే విధంగా ఉండును. దుర్మార్గుల యొక్క మాట, మనస్సు, కర్మ అనేక విధాలుగా ఉండును.
8. ఉత్తమం స్వార్జితం విత్తం మధ్యమం పితురార్జితమ్
అధమం భ్రాతృ విత్తం చ స్త్రీ విత్తం అధమాధమమ్.
భావం:- తాను సంపాధించిన ధనం ఉత్తమమైనది. తండ్రి యొక్క సంపాధన మధ్యమము. సోదరుని యొక్క ధనము అధమము మరియు స్త్రీ ధనము అధమములో అధమము.
9. ఏకః స్వాదు న భుంజీత ఏకశ్చార్థాన్ న చింతయేత్
ఏకో న గచ్చేదధ్వానం నైకః సుప్తేషు జాగృయేత్.
భావం:- రుచికరమైన పదార్థమును ఒక్కడే భుజించరాదు. కార్య ప్రయోజనములను గూర్చి ఒక్కడే ఆలోచించరాదు. మార్గమునందు ఒంటరిగా ప్రయాణించరాదు. నిద్రా సమయములందు ఒక్కడే మేల్కొనరాదు.
10. దుర్జనః ప్రియవాదీ చ నైత ద్విశ్వాస కారణమ్
మధు తిష్ఠతి జిహ్వాగ్రే హృదయేతు హాలాహలమ్.
భావం:- ప్రియముగా మాట్లాడు దుర్మార్గుడు నమ్మదగిన వాడు కాదు. ఎందుకనగా అతడి నాలుక చివర తేనె ఉండును. కానీ హృదయంలో కాలకూట విషముండును.
11. శోకో నాశయతే ధైర్యం శోకో నాశయతే శ్రుతమ్
శోకో నాశయతే సర్వం నాస్తి శోక సమో రిపుః.
భావం:- శోకము ధైర్యమును, శాస్ర్తాధ్యయనమును, సమస్తమును నశింప చేయును. కావున శోకముతో సమానమైన శత్రువు లేదు.
